Arıcıya cevap
Protein

Arıya proteinli kek ne zaman verilir?

Güncellendi 5 dk okuma16 kaynakSaha denemelerine dayanırHazırlayan: Vetorin bilim ekibi
Kısa cevap

Proteinli kek, kovanda polen bandı yokken koloninin yavru büyütmesi gereken iki dönemde anlam kazanır: kış sonundan ilk polen akımına kadar ve sonbaharda kışlık arı yetişirken. Kanada'da üç bahar süren denemede polenle desteklenen koloniler yavruya daha erken başladı1. Türkiye'deki kışlama öncesi denemede ise doğal polen alan koloniler, ticari kek alanlardan daha fazla arılı çerçeve ve yavrulu alan oluşturdu2. Doğal polen geliyorsa kek gerekmez.

  • Kek, polen bandı yokken yavru büyüten koloniye verilir.
  • İlkbahar desteği yavruyu erkene çeker; bala katkısı baharın havasına bağlıdır.
  • Türk denemesinde doğal polen alan koloniler kek grubunu geçti.
  • Tarlacılar polenle dönmeye başlayınca keki kovandan alın.

Proteinli kek kovanda neye dönüşür?

Şurup ve şeker arıya yalnızca yakıt verir. Yavru büyütmek için gereken amino asitler, yağlar, steroller ve mineraller polenden gelir35. Bakıcı arılar yedikleri proteini hipofaringeal bezde (genç arının başında arı sütü üreten bez) işler ve larvaya verilen salgıyı bu yolla hazırlar36. Polen yemeyen arıda bu bez gelişemez: kafes denemesinde yalnız şurupla beslenen işçilerin hem vücut proteini hem bez boyutu, polen ya da ticari protein takviyesi alanlara göre düşük ölçüldü7.

Proteinin ikinci durağı vitellogenindir. Bu depo proteini yağ dokusunda birikir, gerektiğinde yavru yemine çevrilir ve kışlık arının uzun ömrüyle ilişkilendirilir4. Kek bu yüzden iki ayrı işe yarar: o haftanın larvasını beslemek ya da aylar sonra kışı karşılayacak arının rezervini doldurmak. Hangisine hizmet edeceğini, keki koyduğunuz tarih belirler.

İlkbaharda: yavruyu erkene çekmek için

Bu konudaki en uzun saha denemelerinden biri Kanada'da 2002–2004 yılları arasında üç bahar boyunca yürütüldü. Her ilkbahar bir grup koloniye polen ya da polen ikamesi verildi, bir grup polenden kısıtlı tutuldu; ardından yavru üretimi ve bal verimi yaz sonuna kadar izlendi1. Üç yılın hepsinde desteklenen koloniler yavruya daha erken başladı ve Nisan sonu ile Mayıs başında en çok işçiyi üreten gruplar oldu1. Bu denemede gerçek polen ile polen ikamesi alan koloniler ilkbaharda her ölçümde birbirine benzer sonuç verdi; yani bu dönemde belirleyici olan, proteinin hangi biçimde geldiğinden çok, yavru başlarken kovanda bulunup bulunmamasıydı1.

Bal tarafında tablo daha karışık. 2002'de ilkbahar desteği alan koloniler Eylül'e kadar, polenden kısıtlı kolonilerin iki katı bal verdi. 2003 ve 2004'te ise işçi sayısındaki fark yaz ortasında kapandı, yıllık bal verimi benzer çıktı1. Araştırmacılar yıllar arasındaki bu farkı baharın havasıyla açıkladı: ilkbahar desteğinin bala kalıcı katkısı, yağışlı ve soğuk geçen, tarlacının dışarı çıkamadığı baharlarda belirginleşiyor1.

Sahadaki karşılığı şudur: erken bir bal akımına güçlü nüfusla girmeniz gerekiyorsa ve bahar kapalı geçiyorsa kek yatırımı geri döner. Ana akımın Haziran ya da Temmuz'da olduğu yayla arılığında aynı kek, tek başına bal verimini değiştirmeyebilir1.

2 kat

2002 baharında polenle desteklenen kolonilerin, polenden kısıtlı kolonilere göre yıllık bal verimi1

Mattila HR ve ark. 2006 · Journal of economic entomology

Sonbaharda: kışlık arının proteinini doldurmak

Sonbaharda doğal polenin azalması koloniye yavruyu bırakma işaretidir. Polen kaynağının yapay olarak uzatıldığı kolonilerde yavru üretimi Ekim'e kadar sürdü; buna karşın sonunda yetişen uzun ömürlü kışlık arı sayısı gruplar arasında benzer kaldı ve bu arılar ancak yavru azaldıktan sonra ortaya çıktı8. Demek ki sonbahar keki kışlık arının sayısından çok, ona kadar geçen dönemde yetişen arıyı ve onun protein rezervini etkiler.

Türkiye'den bir saha denemesi aynı soruyu kışlama öncesi besleme açısından sordu. 24 koloni dört gruba ayrıldı: karışık bahar poleni, ticari arı keki, bal ve şeker şurubu; her grupta 6 koloni vardı. Polen alan grup arılı çerçeve sayısı, yavrulu alan ve depolanan polen alanında öteki gruplardan anlamlı biçimde üstün çıktı; kışlama yeteneğinde ise gruplar arasında fark görülmedi2. Nosema yükünün en yoğun olduğu grup ticari kek grubuydu2.

Aynı dergide yayımlanan ekonomik analiz 48 koloniyi altı gruba ayırdı: haşhaş poleni, laden poleni, karışık polen, arı keki, şurup ve kontrol; grup başına 8 koloni. Besleme sonbahardan erken bahara kadar sürdü. Haşhaş poleni grubu biraz daha avantajlı bulundu, laden poleni ikinci sırada geldi; kek ve şurup gruplarında göreli karlılık daha düşük kaldı9. ABD'de üç yıl izlenen arılıklarda da sonbaharda toplanan polen miktarı ve yavru üretimi, kolonilerin kışı çıkarmasını öngören ölçümler arasındaydı10.

Kek ne zaman gereksizdir?

Proteinli kek bir boşluk doldurucudur; boşluk yoksa koloniye ek yük olur. Fazlası da daha iyi sonuç vermez: kafes deneyinde esansiyel amino asit oranı yüksek diyetlerde genç işçilerin ömrü kısaldı ve arılar proteini fazla almak pahasına bile karbonhidrat ihtiyacını öne koydu11. Aşağıdaki durumlarda keki ya hiç koymayın ya da kovandan alın:

  • Tarlacılar bacaklarında renkli polen yüküyle dönüyor ve yavrunun çevresinde taze polen bandı varsa. Doğal yem, ticari takviyeye göre daha iyi sonuç verdi12.
  • Yavrusu olmayan kış salkımında. Yavru bakmayan işçilerin besin tercihi belirgin biçimde karbonhidrata kayar1311.
  • Kek günlerce dokunulmadan duruyor, kuruyor ya da küfleniyorsa. Koloni o anda proteine ihtiyaç duymuyor ya da kek ona uygun değil.
  • Nosema sorununu kekle çözmeyi umuyorsanız. Türk denemesinde en yüksek Nosema yükü kek grubunda ölçüldü2.

Kek doğal polenin yerini tutar mı?

Kısa cevap: açığı kapatır, ama eşdeğer olduğunu gösteren güçlü bir saha verisi yok. ABD'de Kasım–Şubat arasında yürütülen bir denemede kolonilerin bir kısmı rapini (Brassica rapa) tarlasında beslendi, bir kısmına ticari protein takviyesi verildi. Takviyenin çözünür protein ve çoğu amino asit düzeyi rapini poleninden düşüktü; bakıcı arılar takviyedeki proteinin daha azını sindirdi12. Hemolenf proteini ve koloni büyümesi iki grupta farklı çıkmadı, ama takviye alan kolonilerde kara ana hücresi virüsü ve Nosema daha yüksek, ana kaybı daha fazlaydı12.

Kafes çalışmaları da benzer bir çizgi çiziyor. Arılar polenden ticari takviyeye göre daha fazla yedi; vücut proteini ve bez gelişimi iki grupta benzer kaldı, deforme kanat virüsü ise en düşük polen grubunda ölçüldü7. Muğla ekotipiyle yapılan spirulina denemesinde spirulinalı kek alan gruplar ilkbaharda laden poleni alan gruptan sayıca önde göründü; fakat grup başına 4 koloni vardı ve farklar istatistiksel olarak önemsizdi14.

Yıl boyunca karar tablosu

Tablo genel bir çerçevedir. Asıl ölçüt, çerçeveyi kaldırdığınızda yavrunun çevresinde polen bandı görüp görmediğinizdir15.

Türkiye’de bu takvim bölgeye göre birkaç ay kayar. Ege ve Akdeniz kıyısında ilk polen kış ortasında gelebilirken, Doğu Anadolu yaylasında aynı tablo ancak ilkbahar sonunda oluşur. Bu yüzden ay adına değil, kovandaki işarete göre karar vermek daha doğrudur: açık yavru var mı, polen bandı var mı, tarlacı polen getiriyor mu? Üç sorudan ilkine evet, diğer ikisine hayır diyorsanız kek zamanı gelmiştir.

DönemKovanda gördüğünüzProteinli kek
Kış ortasıArı salkımda, açık yavru yokGerekmez; bal stoğuna bakın
Kış sonuAna yumurtlamaya başladı, dışarıda polen yokAz ve sık; erken akım hedefleniyorsa öncelikli
İlkbahar polen akımıTarlacı polenle dönüyor, renkli polen bandı varGerekmez; doğal polen yeter
Yaz kuraklığıYavru alanı daralıyor, polen bandı yokKısa süreli destek düşünülebilir
SonbaharKışlık arı yetişiyor, dışarıdaki polen azalıyorPolen yoksa destek; mümkünse doğal polen

Adım adım

  1. Yavrunun iki yanındaki çerçeveleri kaldırıp polen bandına bakın; bant yoksa ve açık yavru varsa kek gündeme gelir.
  2. Arılık çevresindeki çiçeklenmeyi ve tarlacıların bacağındaki polen yüklerini gözleyin.
  3. Keki yavrulu alanın hemen üstüne, çıtaların üzerine yerleştirin.
  4. Koloninin birkaç günde bitirebileceği kadar küçük parçalar verin; kuruyan ya da küflenen keki alın.
  5. Bir hafta sonra kekin ne kadar tüketildiğine ve yavru alanının genişleyip genişlemediğine bakın.
  6. Doğal polen akımı başladığında keki kovandan alın.

Sık yapılan hatalar

  • Tarlacılar polen getirirken kek vermeyi sürdürmek.
  • Yavrusuz kış salkımının üstüne büyük kek kalıpları yığmak.
  • Keki hastalık kontrolünün yerine koymak; Nosema takibini ayrıca yapın.
  • Ballık takılıyken şekerli kek vermek; şeker bala geçebilir16.

Şeker ile suyu doğru oranda mı karıştırıyorsunuz? Kovan sayınızı girin, şeker, su ve toplam şurup miktarını hesaplayın.

Şurup hesaplayıcı

Sık sorulanlar

Kışın arıya proteinli kek verilir mi?
Yavrusu olmayan salkımda protein ihtiyacı düşüktür; yavru bakmayan arılar karbonhidrat ağırlıklı beslenir13. Kış sonunda ana yumurtlamaya başlamış ve dışarıda polen yoksa az miktarda kek düşünülebilir.
Kek mi, polen mi daha iyi?
Güvenilir kaynaktan hastalıksız polen bulabiliyorsanız denemeler polen lehine. Türkiye'de kışlama öncesi polen alan koloniler kek grubundan daha iyi gelişti2; haşhaş ve laden poleni ekonomik açıdan da öne çıktı9.
İlkbahar keki bal verimini artırır mı?
Yavruyu erkene çeker, ama bala etkisi yıla göre değişir. Kanada denemesinde bal verimi yalnızca bir yılda iki katına çıktı; diğer iki yılda gruplar benzer bal verdi1.
Proteinli kek şurupla birlikte verilebilir mi?
İlkbahar teşvikinde ikisi birlikte kullanılabilir; şurup enerjiyi, kek proteini taşır. Ballık takılıyken ya da bal akımında şurup verilmez16.

Kaynaklar

  1. Mattila HR, Otis GW (2006). Influence of pollen diet in spring on development of honey bee (Hymenoptera: Apidae) colonies. Journal of economic entomology. doi:10.1603/0022-0493-99.3.604 · Türkçe özet
  2. Kösoğlu M. ve ark. (2019). Bal Arılarında Kışlama Öncesi Farklı Beslemenin Koloni Gelişimine Etkileri. ANADOLU Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Dergisi 29(2):85. doi:10.18615/anadolu.660232 · Türkçe özet
  3. Wright GA ve ark. (2018). Nutritional Physiology and Ecology of Honey Bees. Annual review of entomology. doi:10.1146/annurev-ento-020117-043423 · Türkçe özet
  4. Amdam GV, Omholt SW (2002). The regulatory anatomy of honeybee lifespan. Journal of theoretical biology. doi:10.1006/jtbi.2002.2545 · Türkçe özet
  5. Brodschneider R, Crailsheim K (2010). Nutrition and health in honey bees. Apidologie. doi:10.1051/apido/2010012 · Türkçe özet
  6. Deseyn J, Billen J (2005). Age-dependent morphology and ultrastructure of the hypopharyngeal gland of Apis mellifera workers (Hymenoptera, Apidae). Apidologie. doi:10.1051/apido:2004068 · Türkçe özet
  7. DeGrandi-Hoffman G ve ark. (2010). The effect of diet on protein concentration, hypopharyngeal gland development and virus load in worker honey bees (Apis mellifera L.). Journal of insect physiology. doi:10.1016/j.jinsphys.2010.03.017 · Türkçe özet
  8. Mattıla HR, Otıs GW (2007). Dwindling pollen resources trigger the transition to broodless populations of long‐lived honeybees each autumn. Ecological Entomology. doi:10.1111/j.1365-2311.2007.00904.x · Türkçe özet
  9. Adanacıoğlu H. ve ark. (2022). Economic Analysis of Honey Bee Colonies Fed with Different Pollen Diets before Wintering. ANADOLU Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Dergisi 32(2):217. doi:10.18615/anadolu.1173055 · Türkçe özet
  10. Smart M ve ark. (2016). Linking Measures of Colony and Individual Honey Bee Health to Survival among Apiaries Exposed to Varying Agricultural Land Use. PloS one. doi:10.1371/journal.pone.0152685 · Türkçe özet
  11. Paoli PP ve ark. (2014). Nutritional balance of essential amino acids and carbohydrates of the adult worker honeybee depends on age. Amino acids. doi:10.1007/s00726-014-1706-2 · Türkçe özet
  12. DeGrandi-Hoffman G, Chen Y, Rivera R, Carroll M, Chambers M, Hidalgo G, de Jong EW (2016). Honey bee colonies provided with natural forage have lower pathogen loads and higher overwinter survival than those fed protein supplements. Apidologie 47(2):186-196. doi:10.1007/s13592-015-0386-6 · Türkçe özet
  13. Altaye SZ ve ark. (2010). Convergence of carbohydrate-biased intake targets in caged worker honeybees fed different protein sources. The Journal of experimental biology. doi:10.1242/jeb.046953 · Türkçe özet
  14. Dağ M., Uçak Koç A. (2025). Overwintering Performance and Spring Development of Honeybee Colonies Fed with Spirulina (Arthrospira platensis). Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi 22(1):105. doi:10.25308/aduziraat.1645404 · Türkçe özet
  15. Honey Bee Health Coalition (2024). Honey Bee Nutrition Guide. Honey Bee Health Coalition. bağlantı · Türkçe özet
  16. Tarım ve Orman Bakanlığı (2020). Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7). Resmî Gazete 31107, 22.04.2020. bağlantı · Türkçe özet

Sıradaki soru