Arıcıya cevap
Bal

Bal verimi nasıl artırılır?

Güncellendi 5 dk okuma17 kaynakSaha denemelerine dayanırHazırlayan: Vetorin bilim ekibi
Kısa cevap

Bal verimini tek bir ürün ya da yem belirlemez; bal akımı başladığında kovanda kaç tarlacı olduğu belirler. Bunun için ilkbahar gelişimi akımdan haftalar önce başlamalı, ana arı iyi yumurtlamalı, Varroa düşük tutulmalı, oğul engellenmeli ve kovan zengin bir floraya yakın olmalı. Kanada'da ilkbaharda polen desteği alan koloniler bir yıl iki kat bal verdi, sonraki iki yıl ise fark kayboldu1.

  • Verimi akım günü kovandaki tarlacı sayısı belirler.
  • Akımda uçacak arının yumurtası haftalar önce bırakılmış olmalı.
  • Protein eksikliği daha kısa ömürlü, zayıf bir işçi kuşağı bırakır.
  • Varroa, oğul ve kötü arılık yeri iyi beslemenin kazancını siler.

Bal verimini asıl ne belirler?

Bal, arıların nektarı toplayıp işleyerek peteğe depoladığı karbonhidrat stoğudur; polen ise arı ekmeği olarak ayrı saklanır ve çoğunlukla yavru yetiştirmeye harcanır4. Kovana ne kadar nektar gireceği tarlacı sayısına, mevsime ve çevredeki floraya bağlıdır5. Ballığı dolduran şey, akımın sürdüğü birkaç haftada uçuş deliğinden çıkıp dönen tarlacı kuvvetidir.

Bu kuvvetin bir de yakıt bedeli var. 30 °C civarında sıradan bir tarlacılık gününde koloninin harcadığı enerjinin yaklaşık %30'u uçuşa gider6. Kalabalık görünen ama tarlacısı az olan bir kovanda içeri giren nektarın büyük kısmı açık yavruya ve kovan içindeki nüfusa harcanır, ballığa küçük bir pay kalır. Tarlacı oranı yüksek kovanda ise aynı akım çok daha fazla stoğa dönüşür.

Kısacası verimi artırmanın yolu tek bir hamle değildir. Hedef, akım gününü doğru yaşta, kalabalık, sağlıklı ve iyi beslenmiş bir işçi kitlesiyle karşılamaktır. Aşağıdaki başlıklar bu kitlenin nasıl hazırlandığını sırayla ele alıyor.

İlkbahar gelişimi neden akımdan haftalar önce başlamalı?

İşçi arı önce kovan içinde bakıcılık, petek örme ve bekçilik yapar; tarlaya ancak yaşamının üçüncü haftası civarında çıkar7. Buna yumurtadan erginliğe kadar geçen gelişim süresi de eklenince, akımda nektar taşıyacak arının yumurtasının akımdan epey önce bırakılmış olması gerektiği anlaşılır. Akım başladıktan sonra yumurtlamayı hızlandırmak, ballığa değil akım sonrasına arı yetiştirmek demektir.

Kanada'da üç yıl süren bir saha çalışmasında ilkbaharda polen ya da polen ikamesiyle desteklenen koloniler yavru yetiştirmeye daha erken başladı ve nisan sonu ile mayıs başına kadar en çok işçiyi bu gruplar üretti1. İlk yıl bu fark, polen kısıtlanan kolonilere göre eylüle kadar iki kat bal olarak geri döndü. Sonraki iki yılda gruplar arasındaki işçi farkı yaz ortasında kapandı ve bal verimleri benzer çıktı; yıllar arasındaki bu ayrım ilkbahar havasındaki farklarla örtüşüyordu1.

Sahadaki karşılığı açık: Bahar soğuk ve yağışlı geçer, tarlacılar polen getiremezse destek kendini fazlasıyla öder. Bahar cömert geçerse arılar ihtiyacını doğadan karşılar ve fark kendiliğinden kaybolabilir. İlkbahar teşvik beslemesinde ağırlıkça eşit şeker ve sudan hazırlanan 1:1 şurup gelişimi destekler; 2:1 şurup ise sonbaharda kış stoğu içindir8.

2 kat

İlkbaharda polen desteği alan kolonilerin bir yıldaki bal verimi, polen kısıtlananlara göre1

Mattila HR ve ark. 2006 · Journal of economic entomology

Protein eksikliği tarlacı kuvvetini nasıl zayıflatır?

Bir işçi arının ne kadar yaşayacağını belirleyen başlıca etkenlerden biri protein durumudur. Yağ dokusunda üretilip kana geçen vitellogenin adlı depo proteini hem yavru besini yapımında kullanılır hem de ömrün düzenlenmesinde rol oynar2. Bu proteinin geni, arının tarlacılığa ne zaman başlayacağını ve ne kadar yaşayacağını etkiler7.

Laboratuvarda yalnızca şeker şurubuyla beslenen işçilerde vücut proteini daha düşük, hipofaringeal bezler (genç arının başında arı sütü üreten bezler) daha küçük bulundu; deforme kanat virüsü yükü de en yüksek bu grupta ölçüldü3. Proteinsiz büyüyen bir kuşak yavruyu zayıf besler, tarlaya da daha dayanıksız çıkar. Bal tarafındaki karşılığı, akım ilerledikçe hızla eriyen bir tarlacı kuvvetidir.

Tarım alanlarında yürütülen bir saha çalışmasında ilkbaharda polen hasadındaki düşüş önce yavru üretimini azalttı, ardından mevsimin ilerleyen döneminde ergin nüfusu küçülttü ve kış öncesi bal stoklarını düşürdü9. Aynı kolonilerde Varroa yükü ve kayıplar da arttı. Araştırmacıların önerilerinden biri ilkbaharda bal hasadını sınırlamaktı; mevsim başında yavru yerine bal stoğuna yönelen kolonilerde olumsuz etki büyüyordu9.

Türkiye'den bir deneme de aynı yöne işaret ediyor. Kışlama öncesinde 24 koloninin altışarlı dört gruba ayrılıp karışık bahar poleni, ticari arı keki, bal ya da şeker şurubuyla beslendiği çalışmada polen grubu arılı çerçeve sayısı, yavrulu alan ve polen depolama alanında anlamlı üstünlük gösterdi. Kışlama yeteneğinde ise gruplar arasında fark çıkmadı10.

Ana arı, oğul ve Varroa: Verimi sessizce düşüren üç etken

Ana arı, yumurtlama hızıyla koloninin büyüme tavanını çizer. Yaşlanmış ya da düzensiz yumurtlayan bir ana arı, iyi beslenen bir koloninin bile ilkbaharda geri kalmasına yol açabilir. Ana arı yenileme ve oğul kontrolü, Türkiye koşullarına yönelik uygulama kitaplarında bal hasadının ön koşulları arasında anlatılır11. Arının soyu da hesaba girer: Farklı genetik hatlardaki arıların uçuş metabolizması farklıdır ve bu farkın tarlacılık çabasıyla ilişkili olduğu bildirilmiştir6.

Oğul, verim açısından en pahalı kayıptır. Koloni akımdan hemen önce ya da akımın içinde ikiye bölünür, kovanda kalan kısım yeniden toparlanana kadar akımın en verimli günleri geçer. Kovanı zamanında genişletmek, ana arı hücrelerini düzenli kontrol etmek ve gerekirse bölme yapmak bu riski azaltır11.

Varroa ise nüfusu içeriden kemirir. Sonbaharda yapılan ölçümlerde polen toplama miktarı, yavru üretimi ve Varroa düzeyi kolonilerin kışı atlatıp atlatamayacağını öngören ölçütler arasında yer aldı12. Beslenme ile hastalık birbirini besleyen bir döngü kurabilir: Zayıf beslenme virüs ve mantar hastalıklarının etkisini ağırlaştırırken parazitler de arının beslenme fizyolojisini bozar13. Ruhsatlı ürünlerle zamanında yapılan Varroa mücadelesi bu yüzden verim planının ayrılmaz parçasıdır.

Kovanın yeri ve çevredeki flora ne kadar fark eder?

Aynı bakımı gören koloniler farklı arazilerde çok farklı sonuç verebilir. ABD'de altı arılıkta yürütülen çalışmalarda çevresinde daha fazla işlenmemiş doğal alan bulunan arılıklardaki koloniler yıl boyunca daha iyi hayatta kaldı ve genel olarak daha fazla bal üretti12.

Tarım ilacı da yer seçiminin parçasıdır. Bir laboratuvar denemesinde kısıtlı ya da düşük şekerli nektar ile sahada karşılaşılabilecek dozda iki neonikotinoid ilacın bir arada olması, arıların hayatta kalmasını yaklaşık %50 düşürdü; iki stresin birlikte etkisi ayrı ayrı etkilerinin toplamından büyüktü14. Yoğun ilaçlanan tek ürünlü tarlaların kenarı, çiçek bol görünse bile riskli olabilir.

Hava da hesaba girer. Sıcak havada uçuş metabolizması düşer; koloninin net kazancı ve bal depolama hızı artma eğilimi gösterir6. Suya yakınlık, hâkim rüzgârdan korunma ve ulaşım kolaylığı gibi arılık yeri ilkeleri de verime dolaylı katkı yapar15.

Dönem dönem yapılacak işler

Aşağıdaki tablo kaba bir çerçevedir. Tarihler bölgenize, rakıma ve yılın gidişine göre kayar; kendi arılığınızın kayıtları en güvenilir takvimdir.

DönemAmaçSahada yapılacak iş
Kışlatma öncesiProtein deposu dolu, uzun ömürlü kışlık arıPolen girişini izleyin, hasattan sonra stoğu 2:1 şurupla tamamlayın, Varroa mücadelesini bitirin
Erken ilkbaharYavruyu akımdan haftalar önce başlatmak1:1 teşvik beslemesi, polen kıtsa protein desteği, ana arı kontrolü
Akımdan önceki haftalarOğulu önlemek, depolama alanı açmakKat ve ballık verme, ana arı hücresi kontrolü, Varroa sayımı
Bal akımıTarlacıyı tarlada, nektarı ballıkta tutmakŞurubu kesin, ballığa yer açın, kovanı gereksiz yere açmayın
Hasat sonrasıKışlık arı kuşağını korumakVarroa mücadelesi, stok tamamlama, sonbahar polen kaynağını izleme

Bir besleme ürünü bal verimini tek başına artırır mı?

Hayır. Beslemenin işi koloniyi akıma hazır getirmektir; akımın kendisini yaratamaz. Kanada'daki çalışmada ilkbahar polen desteği bir yıl verimi ikiye katlarken iki yıl belirgin fark yaratmadı1. Türkiye'deki kışlama denemesinde polenle beslenen koloniler ilkbaharda daha kalabalık çıktı ama kışlama yeteneği değişmedi10.

Maliyet tarafı da tek yönlü değil. Kışlama öncesinde farklı polen diyetleriyle beslenen 48 koloninin ekonomik analizinde haşhaş poleni grubu biraz daha avantajlı, laden poleni grubu ikinci sırada çıktı; arı keki ve şurup gruplarının göreli karlılığı daha düşüktü16.

Doğada yeterli polen ve nektar varken arının en iyi kullandığı besin odur. Destek besleme, doğanın veremediği anlarda boşluğu doldurduğunda değer kazanır. Verimi ise güçlü ana arı, zamanında gelişim, düşük Varroa, oğul kontrolü ve iyi bir arılık yerinin toplamı belirler.

Adım adım

  1. Kayıtlarınızdan bölgenizdeki ana bal akımının başlangıç tarihini çıkarın.
  2. Bu tarihten geriye sayarak ilkbahar teşvik beslemesine ne zaman başlayacağınızı belirleyin.
  3. Polen girişini izleyin; soğuk ve yağışlı baharda protein desteğine hazır olun.
  4. Ana arının yumurtlama düzenini kontrol edin, zayıf ana arıyı akımdan önce değiştirin.
  5. Varroa düzeyini ölçün, ruhsatlı ürünlerle zamanında mücadele edin.
  6. Akımdan önce kat ve ballık vererek oğul baskısını azaltın.
  7. Akım başlayınca şurubu kesin, ballıklara depolama alanı açın.

Sık yapılan hatalar

  • Akım başladıktan sonra teşvik beslemesine başlamak: arı ballığa değil akım sonrasına yetişir.
  • İlkbaharda kuluçka bölümündeki balı hasat etmek; yavru üretimi ve sonraki nüfus geriler9.
  • Ballık takılıyken şurup vermek: bala şeker geçer ve ürün bal sayılmaz17.
  • Varroa sayımını akım sonrasına bırakmak; kışlık arı kuşağı zarar görür12.

Şeker ile suyu doğru oranda mı karıştırıyorsunuz? Kovan sayınızı girin, şeker, su ve toplam şurup miktarını hesaplayın.

Şurup hesaplayıcı

Sık sorulanlar

Bal verimini artıran özel bir yem var mı?
Verimi tek başına belirleyen bir yem yok. Destek besleme, doğal polen ve nektarın yetmediği dönemlerde koloninin büyümesini korur; asıl verimi akımdaki tarlacı sayısı, ana arı, sağlık ve flora belirler1.
Teşvik beslemesine ne zaman başlamalıyım?
Ana akımın tarihinden geriye doğru hesaplayın. İşçi arı yaşamının üçüncü haftası civarında tarlacılığa geçtiği için akımda uçacak arının yumurtası haftalar önce bırakılmış olmalı7. Akım başlamışken teşvik etmek, akım sonrasına arı yetiştirir.
Kat atmak bal verimini artırır mı?
Kat ya da ballık, nektarın depolanacağı ve oğul baskısının azalacağı alanı açar. Yeri dolan koloni hem nektarı koyacak yer bulamaz hem de oğula hazırlanabilir11. Katı, koloni alttaki çerçeveleri doldurmaya başladığında vermek gerekir.
Gezginci arıcılık verimi artırır mı?
Kovanı birbirini izleyen akımlara taşımak sezonu uzattığı için toplam verimi artırabilir. Ancak her taşıma koloniyi yorar; zayıf ya da Varroa yükü yüksek koloniyi taşımak beklenen sonucu vermez. Varılacak bölgenin ilaçlama durumunu önceden öğrenin14.

Kaynaklar

  1. Mattila HR, Otis GW (2006). Influence of pollen diet in spring on development of honey bee (Hymenoptera: Apidae) colonies. Journal of economic entomology. doi:10.1603/0022-0493-99.3.604 · Türkçe özet
  2. Amdam GV, Omholt SW (2002). The regulatory anatomy of honeybee lifespan. Journal of theoretical biology. doi:10.1006/jtbi.2002.2545 · Türkçe özet
  3. DeGrandi-Hoffman G ve ark. (2010). The effect of diet on protein concentration, hypopharyngeal gland development and virus load in worker honey bees (Apis mellifera L.). Journal of insect physiology. doi:10.1016/j.jinsphys.2010.03.017 · Türkçe özet
  4. Wright GA ve ark. (2018). Nutritional Physiology and Ecology of Honey Bees. Annual review of entomology. doi:10.1146/annurev-ento-020117-043423 · Türkçe özet
  5. Özmen Özbakır G., Alişiroğlu D. G. (2019). Bal Arılarında Beslenme Fizyolojisi ve Metabolizması. Hayvansal Üretim 60(1):67. doi:10.29185/hayuretim.523081 · Türkçe özet
  6. Harrison JF, Fewell JH (2002). Environmental and genetic influences on flight metabolic rate in the honey bee, Apis mellifera. Comparative biochemistry and physiology. Part A, Molecular & integrative physiology. doi:10.1016/s1095-6433(02)00163-0 · Türkçe özet
  7. Nelson CM ve ark. (2007). The gene vitellogenin has multiple coordinating effects on social organization. PLoS biology. doi:10.1371/journal.pbio.0050062 · Türkçe özet
  8. Honey Bee Health Coalition (2024). Honey Bee Nutrition Guide. Honey Bee Health Coalition. bağlantı · Türkçe özet
  9. Requier F ve ark. (2016). The carry‐over effects of pollen shortage decrease the survival of honeybee colonies in farmlands. Journal of Applied Ecology. doi:10.1111/1365-2664.12836 · Türkçe özet
  10. Kösoğlu M. ve ark. (2019). Bal Arılarında Kışlama Öncesi Farklı Beslemenin Koloni Gelişimine Etkileri. ANADOLU Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Dergisi 29(2):85. doi:10.18615/anadolu.660232 · Türkçe özet
  11. Korkmaz A. (2015). Anlaşılabilir Arıcılık. Samsun Tarım ve Orman İl Müdürlüğü yayını. bağlantı · Türkçe özet
  12. Smart M ve ark. (2016). Linking Measures of Colony and Individual Honey Bee Health to Survival among Apiaries Exposed to Varying Agricultural Land Use. PloS one. doi:10.1371/journal.pone.0152685 · Türkçe özet
  13. Dolezal AG, Toth AL (2018). Feedbacks between nutrition and disease in honey bee health. Current opinion in insect science. doi:10.1016/j.cois.2018.02.006 · Türkçe özet
  14. Tosi S ve ark. (2017). Neonicotinoid pesticides and nutritional stress synergistically reduce survival in honey bees. Proceedings. Biological sciences. doi:10.1098/rspb.2017.1711 · Türkçe özet
  15. FAO ve Apimondia (2021). Good beekeeping practices for sustainable apiculture. FAO Animal Production and Health Guidelines No. 25, Roma. bağlantı · Türkçe özet
  16. Adanacıoğlu H. ve ark. (2022). Economic Analysis of Honey Bee Colonies Fed with Different Pollen Diets before Wintering. ANADOLU Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Dergisi 32(2):217. doi:10.18615/anadolu.1173055 · Türkçe özet
  17. Tarım ve Orman Bakanlığı (2020). Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7). Resmî Gazete 31107, 22.04.2020. bağlantı · Türkçe özet

Sıradaki soru