Arıcıya cevap
Protein

Kovanda polen eksikliği nasıl anlaşılır?

Güncellendi 4 dk okuma13 kaynakSaha denemelerine dayanırHazırlayan: Vetorin bilim ekibi
Kısa cevap

Polen eksikliğinin ilk işareti, yavrulu alanın çevresindeki renkli polen bandının incelip kaybolmasıdır. Ardından yavru düzeni bozulur: yumurta ve kapalı yavru durur ama genç larvalar seyrekleşir. Avusturya'daki deneyde tarlaya beş gün çıkamayan koloniler üç günden genç larvaları yiyerek yavruyu azalttı, yaşlı larvaları ise erken kapattı1. Fransa'daki saha çalışmasında ilkbaharda azalan polen girişi daha az yavru, daha küçük nüfus ve daha yüksek kış kaybıyla ilişkili bulundu2.

  • İlk işaret: yavrunun çevresinde renkli polen hücresi kalmaz.
  • Yumurta var, genç larva seyrekse koloni yavruyu kendisi ayıklıyor olabilir.
  • Bal artıp yavru daralıyorsa protein dengesi bozulmuş olabilir.
  • Bahardaki polen açığı aylar sonra kış kaybı olarak geri dönebilir.

Polen eksikliği neden hemen görünmez?

Bal arısı kolonisi protein açığını önce kendi içinde karşılamaya çalışır. Bakıcı arılar bir süre vücut rezervlerinden ve depodaki arı ekmeğinden yararlanır; polen toplama da koloninin o anki ihtiyacıyla orantılı yürür45. Bu tampon tükenene kadar dışarıdan bakan biri yalnızca sakin bir kovan görür. Sorun genellikle yavru düzeni bozulduğunda fark edilir; o noktada açık birkaç haftadır sürüyordur.

Tamponun bittiği an fizyolojide de iz bırakır. Yalnızca şurupla beslenen işçilerde vücut proteini ve larva yemi üreten hipofaringeal bezin boyutu, polen alan arılara göre düşük ölçüldü; bu fark arılar yaşlandıkça büyüdü3. Larvayı besleyen bez küçülünce koloni aynı sayıda yavruyu taşıyamaz ve yükü azaltmanın yollarını arar.

İlk bakılacak yer: polen bandı

Sağlıklı bir yavru çerçevesinde kapalı yavrunun üstünde ve yanlarında bir şerit hâlinde dolu polen hücreleri bulunur. Renkleri sarıdan turuncuya, griden mora kadar değişir; bu renk karışımı aynı zamanda tarlacıların kaç farklı bitkiden polen getirdiğini gösterir. Bant inceliyor, hücreler yarı boş kalıyor ya da yavrunun hemen yanındaki hücreler balla doluyorsa protein girişi tüketimin gerisine düşmüştür6.

Kovanın önünde de bakılacak bir işaret var. Normal bir günde dönen tarlacıların bir kısmının arka bacağında renkli polen topakları görülür. Uçuşa uygun bir havada uzun süre izlediğiniz hâlde polen yüklü arı göremiyorsanız ya da hep tek renk polen geliyorsa, çevredeki çiçek kaynağını yeniden değerlendirmenin zamanı gelmiştir. Polen tuzağı takılı kovanlarda bu gözlem yanıltıcı olur; tuzağın kendisi de koloniyi açığa düşürebilir1.

5 gün

Tarlaya çıkamayan kolonilerde üç günden genç larvaların yenmeye başladığı süre1

Schmickl T ve ark. 2001 · Journal of comparative physiology. A, Sensory, neural, and behavioral physiology

Yavru düzenindeki işaretler

Polen kıtlığının en iyi belgelenmiş etkisi yavru üzerindedir. Avusturya'da yapılan deneyde koloniler yapay yağmurla tarlaya çıkarılmadı ya da polenleri elle ve polen tuzağıyla alındı. Beş gün tarlaya çıkamayan kolonilerde üç günden genç larvalar arılar tarafından yendi; dört ve beş günlük larvalar ise daha ağır koşullarda bile yaşadı1. Aynı deneyde larvaların kapatılma yaşı polen girişiyle ilişkiliydi: kovana ne kadar az polen girdiyse larvalar o kadar erken kapatıldı1.

Araştırmacılara göre bu iki davranış birlikte çalışır. En çok poleni yaşlı larvalar tüketir; koloni genç larvaları ayıklayarak talebi düşürür, yenen larvalardan gelen proteinle işçi yemini zenginleştirir ve en çok emek verilmiş yaşlı yavruyu erken kapatarak kurtarır1. Arıcının çerçevede gördüğü tablo şudur:

  • Yumurtalar ve kapalı yavru yerinde, ama aradaki genç larva kuşağı seyrek ya da kesintili.
  • Aynı yaşta olması gereken yavruda boş hücrelerle dağınık, alacalı bir görünüm.
  • Larvaların altındaki beyaz yem tabakası ince, hücre dibi kuru görünüyor.
  • Ana yumurtlamayı sürdürse de yavrulu alan haftadan haftaya genişlemiyor, hatta daralıyor.

Bal artıyor, yavru azalıyorsa

Fransa'nın tarım alanlarında yürütülen bir saha çalışması, polen açığının sezon boyunca nasıl taşındığını izledi. İlkbaharda polen hasadındaki düşüş doğrudan yavru üretimini azalttı; bu da sezonun ilerleyen haftalarında daha küçük bir ergin arı nüfusuna ve kış öncesinde daha düşük bal stoğuna yol açtı2. Aynı koloniler daha yüksek Varroa yükü taşıdı, sezon içinde ve kışın daha fazla koloni kaybedildi2.

Çalışmanın arıcı için en kullanışlı bulgusu bir erken uyarı işaretidir. Sezonun başında yavruya değil bal stoğuna yatırım yapan koloniler polen hasadındaki düşüşü ve onun sonraki etkilerini daha ağır yaşadı2. Bahar kontrolünde yavru çerçevelerinin kenarlarının balla dolduğunu, yavrulu alanın ise küçüldüğünü görüyorsanız bu tabloyu not edin. Araştırmacılar bu tür arazilerde ilkbahar bal hasadının sınırlanmasını, kolonilerin erken uyarı işaretleri için izlenmesini ve çiçek kaynaklarının artırılmasını önerdi2.

Sonbahar için de benzer bir gözlem var. ABD’de üç yıl boyunca altı arılıkta izlenen kolonilerde, sonbaharda toplanan polen miktarı ve yavru üretimi, koloninin kışı çıkarıp çıkarmayacağını öngören ölçümler arasında yer aldı7. Ağustos ve Eylül kontrollerinde polen bandını not etmek, kış hazırlığının bir parçası sayılmalıdır.

Polen açığı hangi dönemlerde beklenir?

Açığın en sık görüldüğü dönem, yavrunun hızla büyüdüğü ama havanın tarlacıya izin vermediği bahar başıdır. Kanada denemesinde ilkbahar desteğinin bala yansıması, tarlacılığın kötü havayla kısıtlandığı yıllarda belirginleşti8. Yağmurlu bir hafta, polen kaynağı olan bir arılıkta bile genç larvaların ayıklanmasına yetebilir; deneyde tarlacılığın beş gün kesilmesi bu davranışı başlatmıştı1.

İkinci riskli dönem sonbahardır. Dışarıdaki polenin azalması koloniyi yavrusuz kış düzenine geçirir; kışlık arıların yetiştiği bu haftalarda polen yetersizse rezervleri zayıf arılarla kışa girilebilir910. Üçüncüsü yerle ilgilidir: tarımın yoğunlaştığı ve tek ürünün hâkim olduğu arazilerde çiçek kaynağı zamanda ve mekânda dengesizleşir, arılar miktar kadar çeşitlilik açısından da yetersiz beslenebilir112. Yazın kuraklıkla çiçeklerin erken kuruduğu bölgelerde de aynı işaretleri bekleyin.

Belirtiler tablosu

Tablodaki işaretlerin hiçbiri tek başına tanı koydurmaz. İki ya da üçü aynı anda görülüyorsa polen açığı güçlü bir aday olur.

GördüğünüzNerede bakılırOlası anlamı
Polen bandı ince ya da yokYavru çerçevesinin üst ve yan kenarlarıProtein girişi tüketimin gerisinde
Tarlacılarda polen topağı az ya da tek renkKovan önü, uçuşa uygun günÇevrede yetersiz ya da tek tip çiçek
Yumurta var, genç larva seyrekYavrulu alanın ortasıKoloni genç larvaları ayıklıyor olabilir
Larva yemi ince, hücre dibi kuruAçık yavru hücreleriBakıcı arıların yem üretimi düşmüş olabilir
Yavru kenarları balla doluyor, yavru alanı küçülüyorBahar kontrolünde yavru çerçeveleriErken uyarı: yavruya yatırım azalmış
Nüfus sezon ortasında beklenenden küçükArılı çerçeve sayısıÖnceki haftaların polen açığı yansıyor

Polen eksikliğini başka sorunlardan ayırmak

Alacalı yavru ve daralan yavrulu alan başka nedenlerle de ortaya çıkar: yaşlı ya da sorunlu ana, akrabalı yetiştirme, Varroa ve yavru hastalıkları. Ayırt etmek için larvaların rengine ve kapakların durumuna bakın. Polen kıtlığında kalan larvalar parlak beyaz ve dolgundur, sadece sayıları azdır. Kapakları içe çökmüş, delinmiş, larvası kahverengileşmiş ya da kötü kokan yavru görüyorsanız sorun beslenme değildir; il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğüne ya da veteriner hekime başvurun.

Beslenme ve hastalık birbirini besleyebilir. Derlemeler, zayıf beslenmenin virüs ve mantar hastalıklarının etkisini artırabildiğini, parazit ve patojenlerin de arının beslenme fizyolojisini bozduğunu gösteriyor12. Kafes denemesinde deforme kanat virüsü yükü yalnız şurup alan arılarda en yüksek, polen alanlarda en düşüktü3. Küçük deneme kovanlarında polen açlığı ile virüs enfeksiyonu birleştiğinde arıların kovanı terk etme davranışı arttı13. Bu yüzden polen açığı fark edildiğinde Varroa ve hastalık kontrolü de aynı ziyarette yapılmalıdır.

Adım adım

  1. Uçuşa uygun bir günde kovan önünde birkaç dakika durup polen yüklü tarlacıların sayısına ve renklerine bakın.
  2. Yavrulu alanın iki kenarındaki çerçeveleri kaldırıp polen bandını kontrol edin.
  3. Yavrulu alanın ortasında yumurta, genç larva, yaşlı larva ve kapalı yavru kuşaklarının sırasına bakın.
  4. Larvaların rengini ve hücre dibindeki yemin kalınlığını gözleyin.
  5. Yavru kenarlarının balla dolup dolmadığını ve yavrulu alanın bir önceki kontrole göre değişimini not edin.
  6. Hastalık belirtisi yoksa protein desteğini planlayın; varsa resmî kontrole başvurun.

Sık yapılan hatalar

  • Alacalı yavruyu otomatik olarak ana arı sorununa bağlayıp beslenmeye bakmamak.
  • Polen tuzağını kıt dönemde takılı bırakmak.
  • Bahar başında yavru çerçevelerini balla dolduran koloniyi güçlü sanmak.
  • Polen açığı görülen kovanda Varroa ve hastalık kontrolünü atlamak.

Şeker ile suyu doğru oranda mı karıştırıyorsunuz? Kovan sayınızı girin, şeker, su ve toplam şurup miktarını hesaplayın.

Şurup hesaplayıcı

Sık sorulanlar

Arılar larvaları neden atıyor ya da yiyor?
Protein kıtlığında koloni en genç larvaları ayıklayarak talebi azaltır; yenen larvalardan gelen protein işçi yemine geri döner. Deneyde beş gün tarlaya çıkamayan kolonilerde üç günden genç larvalar yendi1.
Polen eksikliği kış kaybına yol açar mı?
Fransa'daki saha çalışmasında ilkbaharda polen hasadının azalması daha küçük nüfus, daha az bal stoğu, daha yüksek Varroa yükü ve daha fazla kış kaybıyla ilişkili bulundu2.
Kovanda polen var ama yavru yine de az, neden?
Depodaki polenin miktarı kadar çeşitliliği ve kalitesi de önemlidir; tek kaynaklı polen bakıcı arıların fizyolojisini farklı etkiler11. Ana arı, Varroa ve yavru hastalıkları da aynı tabloyu verebilir; bunları ayrıca kontrol edin.
Polen tuzağı koloniyi zayıflatır mı?
Kıt dönemde zayıflatabilir. Polen girişinin tuzakla azaltıldığı kolonilerde genç larvaların yenmesi gözlendi1.

Kaynaklar

  1. Schmickl T, Crailsheim K (2001). Cannibalism and early capping: strategy of honeybee colonies in times of experimental pollen shortages. Journal of comparative physiology. A, Sensory, neural, and behavioral physiology. doi:10.1007/s003590100226 · Türkçe özet
  2. Requier F ve ark. (2016). The carry‐over effects of pollen shortage decrease the survival of honeybee colonies in farmlands. Journal of Applied Ecology. doi:10.1111/1365-2664.12836 · Türkçe özet
  3. DeGrandi-Hoffman G ve ark. (2010). The effect of diet on protein concentration, hypopharyngeal gland development and virus load in worker honey bees (Apis mellifera L.). Journal of insect physiology. doi:10.1016/j.jinsphys.2010.03.017 · Türkçe özet
  4. Özmen Özbakır G., Alişiroğlu D. G. (2019). Bal Arılarında Beslenme Fizyolojisi ve Metabolizması. Hayvansal Üretim 60(1):67. doi:10.29185/hayuretim.523081 · Türkçe özet
  5. Crailsheim K (1990). The protein balance of the honey bee worker. Apidologie. doi:10.1051/apido:19900504 · Türkçe özet
  6. Honey Bee Health Coalition (2024). Honey Bee Nutrition Guide. Honey Bee Health Coalition. bağlantı · Türkçe özet
  7. Smart M ve ark. (2016). Linking Measures of Colony and Individual Honey Bee Health to Survival among Apiaries Exposed to Varying Agricultural Land Use. PloS one. doi:10.1371/journal.pone.0152685 · Türkçe özet
  8. Mattila HR, Otis GW (2006). Influence of pollen diet in spring on development of honey bee (Hymenoptera: Apidae) colonies. Journal of economic entomology. doi:10.1603/0022-0493-99.3.604 · Türkçe özet
  9. Mattıla HR, Otıs GW (2007). Dwindling pollen resources trigger the transition to broodless populations of long‐lived honeybees each autumn. Ecological Entomology. doi:10.1111/j.1365-2311.2007.00904.x · Türkçe özet
  10. Amdam GV, Omholt SW (2002). The regulatory anatomy of honeybee lifespan. Journal of theoretical biology. doi:10.1006/jtbi.2002.2545 · Türkçe özet
  11. Di Pasquale G ve ark. (2013). Influence of pollen nutrition on honey bee health: do pollen quality and diversity matter?. PloS one. doi:10.1371/journal.pone.0072016 · Türkçe özet
  12. Dolezal AG, Toth AL (2018). Feedbacks between nutrition and disease in honey bee health. Current opinion in insect science. doi:10.1016/j.cois.2018.02.006 · Türkçe özet
  13. Dolezal AG ve ark. (2019). Interacting stressors matter: diet quality and virus infection in honeybee health. Royal Society open science. doi:10.1098/rsos.181803 · Türkçe özet

Sıradaki soru