Her kovan için geçerli tek bir kışlık bal miktarı yoktur. İhtiyaç; koloninin gücüne, bölgenin kış sıcaklığına, kışın kaç ay sürdüğüne ve kış sonunda yavrunun ne zaman başladığına göre değişir12. Doğru yaklaşım, sonbaharda stoğu kovanı arkadan kaldırarak, tartarak ya da sırlı bal çerçevelerini sayarak tahmin etmek ve miktarı bölgenizdeki arıcılık kayıtlarına ve il tarım müdürlüğünün önerilerine göre ayarlamaktır3.
- Kışlık stok için tüm Türkiye'ye uyan tek sayı yoktur.
- Güçlü koloni, uzun kış ve erken yavru stok ihtiyacını büyütür.
- Sırlı bal çerçevesi sayısı ve kovan ağırlığı en pratik ölçüdür.
- Bal salkıma bitişik değilse miktarı yeterli olsa da işe yaramayabilir.
Neden tek bir sayı verilemez?
Arıcı forumlarında kışlık stok için net görünen rakamlar dolaşır, ama bu rakamlar belli bir bölgenin, belli bir arı ırkının ve belli bir kovan tipinin deneyimidir. Kışlama üzerine yapılan derlemeler, kış başarısının coğrafi konuma, iklime, arı genotipine ve koloninin sağlık durumuna birlikte bağlı olduğunu vurgular1. Muğla kıyısında kış birkaç haftalık serin bir dönemken Erzurum yaylasında salkım aylarca kapalı kalır; aynı stok birinde fazla, ötekinde yetersiz olur.
Enerji tarafından bakınca tablo daha da netleşir. Arının uçuş ve kovan içi metabolizması hava sıcaklığına göre değişir; yüksek hava sıcaklıkları kovan içindeki metabolik harcamayı düşürüp koloninin net kazancını artırma eğilimindedir ve uçuş metabolizması arı soyları arasında da farklılık gösterir2. Bu nedenle aynı büyüklükteki iki koloni, farklı ırk ve iklimde kışı çok farklı miktarda bal yakarak geçirebilir.
Bir de kovandaki bal ile arının içindeki depo arasındaki ilişki var. Kışlık arılar sonbaharda aldıkları polenle vücutlarında vitellogenin denen bir protein deposu biriktirir ve bu depo hem uzun ömürlerini hem de kış sonundaki ilk yavru yemini destekler4. Bal ısıyı karşılar, vitellogenin ise koloniyi bahara taşıyacak arı sütünün hammaddesidir. Bu yüzden 'kaç kilo bal' sorusu, 'bu arılar sonbaharda yeterince polen aldı mı' sorusundan ayrı düşünülmemelidir5.
Stok ihtiyacını büyüten dört etken
Arılığınızın kendi rakamını bulmak için önce şu dört soruyu yanıtlayın. Her biri ihtiyacı yukarı ya da aşağı çeker.
- Koloni gücü: Çok arılı bir salkım daha fazla bal yakar ama ısısını daha kolay korur; zayıf salkım az yer ama soğukta stoğa ulaşmakta zorlanır.
- Kışın uzunluğu: Uçuşsuz geçen her hafta, dışarıdan hiç besin girmeden tüketilen bir haftadır.
- Kış sonu yavrusu: Ana arı yeniden yumurtlamaya başladığında salkım yavru alanını sıcak tutar ve tüketim belirgin biçimde artar1.
- Arı ırkı ve yerel uyum: Uçuş metabolizması ve tüketim davranışı soydan soya farklıdır2.
Kovanı arkadan kaldırarak tahmin
En hızlı yöntem kovanın arka kısmını birkaç santim kaldırıp ağırlığını elde hissetmektir. Ön taraf yerde kaldığı için bu, toplam ağırlığın yaklaşık yarısını taşımak demektir. Tek başına bir rakam vermez, ama arılığın içinde kıyaslama yapmaya çok yarar: aynı gün bütün kovanları kaldırır, en hafiflerini işaretlersiniz.
Yöntemin değeri tekrarla artar. Sonbaharda, besleme bittikten sonra kovanları kaldırıp hissinizi not edin; kış ortasında ve kış sonunda aynı işlemi yapın. Ağırlığın azalış hızı, o kovanın stoğunun ne zaman tükeneceği hakkında en iyi ipucudur. Kovanı hiç açmadığınız için salkım da bozulmaz.
Kaldırma sırasında elinizin altındaki farkı yanıltabilecek durumlara da dikkat edin. Yağmur sonrası ıslanmış ahşap kovan daha ağır gelir; altına taş ya da sehpa konmuş kovanlar farklı yükseklikte olduğu için aynı kuvvetle kaldırılmaz. Kıyaslamayı mümkünse aynı tip kovanlar arasında ve kuru bir günde yapın. Tek katlı bir kovanla iki katlı bir kovanı birbirine göre değerlendirmek de doğru sonuç vermez.
Tartarak tahmin
Sayısal bir ölçü isterseniz kovanı tartın. Bir bagaj kantarını kovanın arka kenarına takıp kaldırdığınızda okunan değer kabaca toplam ağırlığın yarısını gösterir; ön kenarı da aynı biçimde tartıp topladığınızda toplam ağırlığa yaklaşırsınız. Bu toplamdan boş kovanın, çerçevelerin, petek mumunun ve arıların ağırlığını düşmeniz gerekir.
Darayı tahmin etmenin en sağlıklı yolu kendi ekipmanınızı bir kez tartmaktır: boş gövde, kapak, dip tahtası ve kuru çerçeveli bir kat. Bu değeri bir kez öğrendiğinizde her sonbahar aynı kantarla bal miktarını oldukça yakın tahmin edebilirsiniz. Tartım sonucunu kovan kartına yazmak, yıllar içinde arılığınıza özgü bir kışlık stok rakamı oluşturur.
Tartım, sonbahar beslemesinin miktarını belirlemek için de kullanılır: hedef ağırlığın altında kalan kovanlara 2:1 şurup verilir. 2:1 oranı ağırlık esaslıdır, yani 2 kg şekere 1 kg su; sonbaharda bu yoğun şurup kış stoğu için verilir3.
Sırlı bal çerçevesi sayarak tahmin
Kovanı açabileceğiniz ılık bir sonbahar gününde çerçeveleri tek tek kontrol edip sırlı balla kaplı alanı sayın. İki yüzü tam sırlı bir çerçeveyi bir birim kabul edip yarım dolu çerçeveleri buna göre toplayın. Böylece 'bu kovanda kaç tam ballı çerçeve eşdeğeri var' sorusuna cevap verirsiniz.
Sayım sırasında üç şeye daha bakın. Birincisi balın yeri: ballı çerçeveler salkımın üstünde ve iki yanında olmalı, kovanın bir ucunda toplanmamalıdır. İkincisi perga: birkaç çerçevede saklı polen bulunması kış sonu yavrusu için önemlidir. Üçüncüsü sırlanmamış şurup: sırlanmamış, sulu hücreler kışın ekşiyebilir; bu nedenle sonbahar beslemesinin arıların stoğu olgunlaştırıp sırlayacağı zamanı bırakacak kadar erken bitmesi gerekir. Sayımı yaparken kovanın ortasında ana arının kış sonunda yumurtlayabileceği birkaç boş hücreli petek kaldığından da emin olun; her yeri balla tıkanmış bir yavru yuvası, bahar başlangıcını geciktirebilir.
Yöntemlerin karşılaştırması
En iyi sonuç üçünün birlikte kullanılmasıyla alınır: sonbaharda çerçeve sayıp tartın, kışın yalnızca arkadan kaldırarak izleyin.
Kış ortasında arkadan kaldırdığınız bir kovan beklenenden hafif geliyorsa beklemeyin. Kovanı uzun süre açmadan, ılık ve rüzgârsız bir öğle saatinde örtüyü kaldırıp salkımın yerini görün ve keki doğrudan salkımın üstündeki çıtalara yerleştirin. Bu dönemde sıvı şurup vermek yerine kek tercih edilir, çünkü salkım soğukta şurubu alıp olgunlaştıramaz. Kek bitmeden yenisini koymak için o kovanı kayıtta ayrıca işaretleyin6.
| Yöntem | Ne gerekir | Güçlü yanı | Sınırı |
|---|---|---|---|
| Arkadan kaldırma | Yalnızca el | Kovan açılmaz, kışın da yapılır | Rakam vermez, deneyim ister |
| Tartma | Bagaj kantarı, bilinen dara | Sayısal ve tekrarlanabilir | Dara bilinmeden hata büyür |
| Sırlı çerçeve sayma | Ilık gün, kovanı açmak | Balın yerini ve pergayı gösterir | Soğukta yapılamaz, salkımı bozar |
Sizin arılığınızın rakamı nasıl bulunur?
Kendi rakamınızı oluşturmak için bölgenizdeki deneyimli arıcıların kayıtlarına, arıcılar birliğinin ve il tarım ve orman müdürlüğünün yayımladığı kışlatma önerilerine bakın; bu yayınlar yerel iklimi hesaba katar67. Ardından kendi kovan kartlarınızla bu öneriyi sınayın: sonbahar ağırlığı, kış sonu ağırlığı ve koloninin bahara nasıl çıktığı. İki üç yılın kaydı, yazılı herhangi bir rakamdan daha güvenilir bir rehber olur.
Stoğun yalnızca miktarını değil kalitesini de düşünün. Yoğun tarım alanlarında yapılan bir saha çalışmasında ilkbaharda polen toplamı düşen kolonilerin daha az yavru ürettiği, sezon sonunda nüfusunun küçüldüğü ve kış öncesinde daha az bal stoğuyla kaldığı, sonuçta da Varroa yükü ve kış kayıplarının arttığı görüldü8. Yani kışlık stok sorunu bazen Ekim'de değil, ilkbaharda başlar; aynı çalışma erken sezonda yapılan bal hasadının sınırlanmasını öneriyor.
Adım adım
- Son bal hasadından sonra her kovanı arkadan kaldırıp hafif olanları işaretleyin.
- Ilık bir günde sırlı bal çerçevelerini sayıp kovan kartına yazın.
- Kantarla kovanın arka ve ön kenarını tartıp boş ekipman darasını düşün.
- Bölgenizin önerisine göre eksik kalan kovanlara erken dönemde 2:1 şurup verin.
- Ballı çerçeveleri salkımın üstüne ve iki yanına gelecek biçimde düzenleyin.
- Kış ortası ve kış sonunda kovanları yeniden kaldırarak azalış hızını izleyin.
Sık yapılan hatalar
- Başka bölgeden duyulan bir kilo rakamını olduğu gibi uygulamak.
- Sonbahar beslemesini geç bitirip sırlanmamış şurupla kışa girmek.
- Balı kovanın bir ucunda bırakıp salkımı ondan uzak tutmak.
- Kış sonundaki tüketim artışını hesaba katmamak.
Şeker ile suyu doğru oranda mı karıştırıyorsunuz? Kovan sayınızı girin, şeker, su ve toplam şurup miktarını hesaplayın.
Şurup hesaplayıcıSık sorulanlar
Kışlık bal stoğu için kaç kilo gerekir?
Kovanı tartmadan stoğu nasıl anlarım?
Stok yetmeyecek gibi görünürse ne yapmalıyım?
Fazla stok zarar verir mi?
Kaynaklar
- Döke MA ve ark. (2015). Overwintering honey bees: biology and management. Current opinion in insect science. doi:10.1016/j.cois.2015.05.014 · Türkçe özet
- Harrison JF, Fewell JH (2002). Environmental and genetic influences on flight metabolic rate in the honey bee, Apis mellifera. Comparative biochemistry and physiology. Part A, Molecular & integrative physiology. doi:10.1016/s1095-6433(02)00163-0 · Türkçe özet
- Honey Bee Health Coalition (2024). Honey Bee Nutrition Guide. Honey Bee Health Coalition. bağlantı · Türkçe özet
- Amdam GV, Omholt SW (2002). The regulatory anatomy of honeybee lifespan. Journal of theoretical biology. doi:10.1006/jtbi.2002.2545 · Türkçe özet
- Mattıla HR, Otıs GW (2007). Dwindling pollen resources trigger the transition to broodless populations of long‐lived honeybees each autumn. Ecological Entomology. doi:10.1111/j.1365-2311.2007.00904.x · Türkçe özet
- Korkmaz A. (2015). Anlaşılabilir Arıcılık. Samsun Tarım ve Orman İl Müdürlüğü yayını. bağlantı · Türkçe özet
- FAO ve Apimondia (2021). Good beekeeping practices for sustainable apiculture. FAO Animal Production and Health Guidelines No. 25, Roma. bağlantı · Türkçe özet
- Requier F ve ark. (2016). The carry‐over effects of pollen shortage decrease the survival of honeybee colonies in farmlands. Journal of Applied Ecology. doi:10.1111/1365-2664.12836 · Türkçe özet