Kışın koloni kayıpları çoğunlukla tek bir nedenden değil, birbirini besleyen birkaç stresten kaynaklanır. Varroa akarı ve virüsler, sonbaharda yetersiz polen, Nosema ve pestisit maruziyeti kışlık arının ömrünü kısaltır; zayıf beslenme hastalıkların etkisini artırır, hastalıklar da beslenme fizyolojisini bozar12. Laboratuvarda beslenme stresi ile neonikotinoid birlikte verildiğinde arıların hayatta kalması yaklaşık yarıya indi3.
- Kış kayıpları çoğunlukla birden fazla nedenin üst üste binmesidir.
- Varroa ve virüsler kışlık arıların ömrünü kısaltır.
- Sonbaharda alınan polen, kışlık arının dayanıklılığını belirler.
- Ölü kovanı incelemek gelecek yılın en değerli dersidir.
Tek suçlu aramak neden yanıltır?
İlkbaharda boş bir kovan açan arıcının ilk sorusu 'neden?' olur ve genellikle tek bir cevap arar. Oysa kışlama üzerine yazılan derlemeler, son yıllarda raporlanan yüksek kış kayıplarını Varroa akarı, virüs enfeksiyonları, coğrafi konum ve arı genotipindeki farklılıklarla ilişkilendirir ve bu etkenlerin birlikte, birbirini güçlendirerek çalıştığını öne sürer1.
Dolezal ve Toth bu ilişkiyi bir kısır döngü olarak tarif eder: kötü beslenme virüs ve mantar hastalıklarının olumsuz etkisini artırabilir, parazit ve patojenler de arının besin kullanımını bozar. Yazarlara göre arının beslenme dayanıklılığını artırmak, diğer stresleri tamponlamanın başlıca yollarından biridir2. Bu bakış, ölümü 'açlıktan mı, hastalıktan mı' diye ikiye ayırmak yerine iki yolun nerede birleştiğini görmeyi sağlar.
Sonbahar beslemesi kışlık arıyı nasıl belirler?
Kışı geçiren arılar yaz arılarından farklıdır. Protein durumu arı ömrünün başlıca belirleyicisidir ve kışlık arılar vücutlarında vitellogenin denen protein deposunu biriktirir; bu birikimin olması için kış öncesinde yeterli besin ve zaman gerekir4. Vitellogenin ayrıca arıyı oksidatif strese karşı korur6.
Sonbaharda azalan polen, koloninin yavrusuz döneme ve uzun ömürlü kışlık arı üretimine geçişini tetikler7. Bu nedenle sonbahar poleni zayıfsa kışlık arılar düşük rezervle salkıma girer. ABD'de altı arılıkta üç yıl süren bir saha çalışmasında, sonbaharda toplanan polen miktarı, yavru üretimi ve Varroa düzeyi kolonilerin kışı atlatıp atlatmayacağını öngören ölçüler arasında yer aldı; birey düzeyinde ise vitellogenin ve iki bağışıklık geninin (defensin1, lysozyme2) ifadesi önemli göstergeler oldu5. Çalışmanın arıları her kış badem tozlaşması için Kaliforniya'ya taşındığından, sonuçlar gezginci işletme koşullarını yansıtır.
Sorun bazen çok daha önce başlar. Yoğun tarım alanlarındaki bir saha çalışmasında ilkbaharda polen toplamı düşen koloniler daha az yavru üretti, yaz sonunda nüfusları küçüldü, kışa daha az balla girdi ve hem Varroa yükleri hem kış kayıpları daha yüksek oldu8.
beslenme stresi ve neonikotinoid birlikteyken hayatta kalmadaki düşüş (laboratuvar)3
Tosi S ve ark. 2017 · Proceedings. Biological sciencesVarroa ve virüsler: en sık görünen ortak
Varroa akarı, arının hem yavrusunda hem erginlerinde beslenen ve virüsleri taşıyan bir parazittir. Kış kayıplarıyla en sık ilişkilendirilen etkenlerin başında gelir1. Akar yükü yüksek bir kolonide sonbaharda çıkan arılar, kışlık arı olacakken hasarlı ve kısa ömürlü olur; salkım kış ortasında hızla küçülür.
Beslenmenin burada da rolü vardır. Laboratuvar kafeslerinde ve küçük yarı saha kovanlarında yapılan bir çalışmada çok çiçekli polen ve kaliteli tek kaynaklı polen, İsrail akut felç virüsüyle enfekte arılarda ölümü azaltma potansiyeli gösterdi; polensiz kalan ve virüs taşıyan arılarda kovandan ayrılma davranışı arttı9. Başka bir laboratuvar çalışmasında yalnızca şurupla beslenen arılarda deforme kanat virüsü yükü en yüksek, polenle beslenenlerde en düşük çıktı10. Bu bulgular Varroa mücadelesinin yerini tutmaz, ama iyi beslenen arının enfeksiyonu daha iyi tolere edebildiğini düşündürür.
Akar sayımı ve mücadele zamanlaması için bölgenizdeki il ya da ilçe tarım müdürlüğünün programını izleyin ve yalnızca ruhsatlı ürünler kullanın.
Nosema, pestisit ve beslenme stresi
Nosema, arının orta bağırsağında çoğalan mikroskobik bir parazittir. Laboratuvarda Nosema ceranae ile enfekte edilen genç arılarda polen kalitesi hayatta kalmayı etkiledi; çok çiçekli polen karışımıyla beslenenler, en proteinli tek tür polen dışında, tek tür polenle beslenenlerden daha uzun yaşadı11. Türkiye'de kışlama öncesi besleme denemesinde (24 koloni) en yoğun Nosema yükü ticari arı keki verilen grupta ölçüldü; kışlama yeteneği bakımından gruplar arasında fark çıkmadı12.
Pestisitler de tabloya eklenir. Tosi ve arkadaşları laboratuvarda, sahada rastlanabilecek düzeyde iki neonikotinoid (klotianidin ve tiametoksam) ile kısıtlı ya da düşük şekerli nektar erişimini birlikte uyguladı. Birlikte verildiklerinde arıların hayatta kalması yaklaşık %50 azaldı; besin tüketimi %48, hemolenfteki glikoz %60 ve trehaloz %27 düştü3. Hemolenf, böceklerde kanın karşılığı olan sıvıdır. Bu, beslenme stresi ile pestisit arasında sinerji olduğunu gösteren ilk çalışmalardandır; bulgu kafes koşullarında elde edildi.
Açlık, nem ve ana arı kaybı
Hastalıkların yanında kış ortasının klasik riskleri de vardır. En bilineni açlıktır ve çoğu zaman kış sonunda ortaya çıkar: ana arı yeniden yumurtlamaya başlayınca salkım yavru alanını sıcak tutmak için daha çok bal yakar, sonbaharda yeterli görünen stok birkaç hafta içinde tükenir1. Kovanı arkadan kaldırarak düzenli kontrol etmek bu sürprizi erkenden fark etmenizi sağlar.
İkinci risk nemdir. Salkımın soluduğu ve balı yakarken açığa çıkardığı su buharı soğuk kapakta yoğuşup arıların üzerine damlayabilir; ıslanan salkım ısısını korumakta zorlanır, petekler küflenir. Kovanın hafif öne eğik durması, üst havalandırmanın kapanmaması ve kovanın sis çöken çukurlardan uzak tutulması bu sorunu azaltır13.
Üçüncüsü ana arının sonbaharda kaybolması ya da yorgun bir anayla kışa girilmesidir. Anasız kalan koloni kışın yeni ana yetiştiremez; salkım yavaş yavaş erir. Son sonbahar kontrolünde açık yavru ve yumurta görmek, ananın yerinde olduğunun en basit kanıtıdır. Yavru görmediyseniz ve mevsim henüz elveriyorsa koloniyi anası olan bir kovanla birleştirmek, onu kışın kendi haline bırakmaktan çoğu zaman daha akıllıcadır.
Ölü kovan size ne anlatır?
Kovanı kapatmadan önce içeride gördüklerinizi not edin; fotoğraf çekin. Aşağıdaki tablo saha deneyimine dayalı bir okuma kılavuzudur; hastalıkta son sözü laboratuvar söyler. Hastalık şüphesinde numune için il ya da ilçe tarım müdürlüğüne ya da veteriner hekime başvurun.
| Kovanda gördüğünüz | Akla gelen | Sonraki adım |
|---|---|---|
| Başı hücreye gömülü ölü arılar, yakında bal yok | Açlık | Gelecek yıl sonbahar stoğunu tartın |
| Salkım ölü, birkaç çerçeve ötede sırlı bal var | Salkımın stoğa ulaşamaması | Ballı çerçeveleri salkıma bitişik dizin |
| Çok az ölü arı, bal ve perga duruyor, kovan neredeyse boş | Varroa ve virüsle ilişkili çöküş olabilir | Sonbahar akar sayımını kayda alın |
| Çerçevelerde ve önde yaygın dışkı lekeleri | İshal, Nosema şüphesi, nemli kovan | Numune için tarım müdürlüğüne danışın |
| Ana yok, işçi yumurtası ya da yalnızca erkek arı yavrusu | Sonbaharda ana kaybı | Kışa girerken ana durumunu kontrol edin |
Gelecek kış için ne değiştirilebilir?
Kayıp nedenleri birbirine bağlı olduğundan önlemler de bir paket olarak düşünülmelidir. İlkbaharda ve yaz sonunda koloninin polen bulabileceği bir yerde durması, sonbaharda kışlık arı yetişirken akar yükünün düşük tutulması ve kışa yeterli, salkıma bitişik stokla girilmesi aynı hedefe hizmet eder: rezervi dolu, parazit yükü düşük kışlık arılar58.
Zayıf kolonileri sonbaharda birleştirmek, girişi daraltmak ve kovanı rüzgârdan korunan, nemsiz bir yere almak pratik ama etkili adımlardır1314. Her kovan için tutulan bir kart (sonbahar ağırlığı, akar sayımı, ana yaşı, ilkbahar durumu) birkaç yıl içinde arılığınızın kendi kayıp örüntüsünü ortaya çıkarır.
Sık yapılan hatalar
- Ölü kovanı incelemeden temizleyip başka koloniye vermek.
- Kayıpları yalnızca soğuğa bağlayıp Varroa sayımını atlamak.
- Sonbaharda polensiz bir alanda yalnızca şurupla kışa girmek.
- Hastalık şüphesinde ruhsatsız karışımlar denemek.
Şeker ile suyu doğru oranda mı karıştırıyorsunuz? Kovan sayınızı girin, şeker, su ve toplam şurup miktarını hesaplayın.
Şurup hesaplayıcıSık sorulanlar
Kovanda bal varken arılar neden açlıktan ölür?
Kış kayıplarında en önemli neden hangisi?
İyi beslenme Varroa'nın yerini tutar mı?
Ölü kovanın peteklerini tekrar kullanabilir miyim?
Kaynaklar
- Döke MA ve ark. (2015). Overwintering honey bees: biology and management. Current opinion in insect science. doi:10.1016/j.cois.2015.05.014 · Türkçe özet
- Dolezal AG, Toth AL (2018). Feedbacks between nutrition and disease in honey bee health. Current opinion in insect science. doi:10.1016/j.cois.2018.02.006 · Türkçe özet
- Tosi S ve ark. (2017). Neonicotinoid pesticides and nutritional stress synergistically reduce survival in honey bees. Proceedings. Biological sciences. doi:10.1098/rspb.2017.1711 · Türkçe özet
- Amdam GV, Omholt SW (2002). The regulatory anatomy of honeybee lifespan. Journal of theoretical biology. doi:10.1006/jtbi.2002.2545 · Türkçe özet
- Smart M ve ark. (2016). Linking Measures of Colony and Individual Honey Bee Health to Survival among Apiaries Exposed to Varying Agricultural Land Use. PloS one. doi:10.1371/journal.pone.0152685 · Türkçe özet
- Seehuus SC ve ark. (2006). Reproductive protein protects functionally sterile honey bee workers from oxidative stress. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. doi:10.1073/pnas.0502681103 · Türkçe özet
- Mattıla HR, Otıs GW (2007). Dwindling pollen resources trigger the transition to broodless populations of long‐lived honeybees each autumn. Ecological Entomology. doi:10.1111/j.1365-2311.2007.00904.x · Türkçe özet
- Requier F ve ark. (2016). The carry‐over effects of pollen shortage decrease the survival of honeybee colonies in farmlands. Journal of Applied Ecology. doi:10.1111/1365-2664.12836 · Türkçe özet
- Dolezal AG ve ark. (2019). Interacting stressors matter: diet quality and virus infection in honeybee health. Royal Society open science. doi:10.1098/rsos.181803 · Türkçe özet
- DeGrandi-Hoffman G ve ark. (2010). The effect of diet on protein concentration, hypopharyngeal gland development and virus load in worker honey bees (Apis mellifera L.). Journal of insect physiology. doi:10.1016/j.jinsphys.2010.03.017 · Türkçe özet
- Di Pasquale G ve ark. (2013). Influence of pollen nutrition on honey bee health: do pollen quality and diversity matter?. PloS one. doi:10.1371/journal.pone.0072016 · Türkçe özet
- Kösoğlu M. ve ark. (2019). Bal Arılarında Kışlama Öncesi Farklı Beslemenin Koloni Gelişimine Etkileri. ANADOLU Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Dergisi 29(2):85. doi:10.18615/anadolu.660232 · Türkçe özet
- Korkmaz A. (2015). Anlaşılabilir Arıcılık. Samsun Tarım ve Orman İl Müdürlüğü yayını. bağlantı · Türkçe özet
- FAO ve Apimondia (2021). Good beekeeping practices for sustainable apiculture. FAO Animal Production and Health Guidelines No. 25, Roma. bağlantı · Türkçe özet